Czym jest akatyst?

Akatyst (akatist, z gr. akathistos, od a „nie” + kathiden „siedzieć”) – hymn liturgiczny, który należy śpiewać „stojąc” w typowej postawie liturgicznej dla chrześcijan Wschodu. Akatyst składa się z 24 strof, które w greckim oryginale zaczynają się od kolejnych liter greckiego alfabetu. Strofy te to na przemian kondakiony (krótkie) i ikosy (dłuższe). Każdy kondakion kończy się refrenem "alleluja", a ikos – inkantacją "Witaj, Oblubienico dziewicza".. Pełna celebracja Akatystu trwa kilka godzin, ponieważ bywa przeplatany innymi hymnami i psalmami, podczas których wolno siedzieć. Akatyst jest celebrowany w czterech częściach przez cztery pierwsze piątki wielkiego postu. W piąty piątek odśpiewywany jest cały hymn. Ceremonia odbywa się przed ikoną Matki Boskiej, pośrodku cerkwi. Podczas recytacji pierwszego kondakionu kapłan i diakon w procesji opuszczają ołtarz przez Wrota Królewskie (Carskie Wrota), które pozostają otwarte przez cały czas ceremonii.

Akatyst jak najbardziej może posłużyć jako przykład poezji, którą można się modlić i uwielbiać Boga za dar zbawienia i naszego usprawiedliwienia. To model modlitwy „razem z Maryją”. W hymnie ukazana jest druga pobożność: „modlitwa do Maryi”, aby nauczyła nas takiego zaufanie Bogu, jak Ona zaufała.

Historia akatystu

Akatyst pochodzi prawdopodobnie z VI wieku; jego autorstwo jest niepewne: ostatnio najczęściej bywa przypisywany świętemu Romanowi Pieśniarzowi, wcześniej przeważał pogląd o jego pochodzeniu od patriarchy Konstantynopola Sergiusza, lub nawet od diakona Jerzego Pizydesa – zakrystiana w katedrze Hagia Sofia w Konstantynopolu. Wiadomo z przekazów historycznych, że był uroczyście śpiewany w podzięce za uratowanie Konstantynopola podczas oblężenia awarskiego w 626. Inni podają, że wykonano go dopiero w podziękowaniu za ocalenie stolicy nad Bosforem od oblężeń arabskich za Konstantyna IV w 677 i Leona III w 718. Około VIII wieku, dzięki kontaktom Wenecjan ze Wschodem, Akatyst został przeniesiony także na Zachód do Włoch. W Wenecji został przetłumaczony na łacinę, stając się inspiracją pobożności maryjnej średniowiecza. Został następnie przetłumaczony na wiele innych języków, w wyniku czego wywarł ogromny wpływ na poezję maryjną całego Kościoła.

Większość świąt maryjnych powstawała na Wschodzie, w środowisku języka greckiego. Z czasem przyjmowano je na Zachodzie, niektóre teksty tłumaczono na łacinę i adoptowano dla potrzeb liturgicznych. Akatyst można porównać do Godzinek, które są znacznie późniejsze (powstały w XV wieku), wzorowane na modlitwie brewiarzowej. W wielu liturgiach Wschodu spotykamy już w pierwszych wiekach przywiązanie do hymnów, często bardzo rozbudowanych, które miały ogromny wpływ na kształtowanie się wiary prostego ludu. Często była to wierszowana teologia – jak u Syryjczyków (św. Efrem), której autorami byli wybitni teologowie. Z czasem również na Zachodzie dostrzeżono jak ważne jest wykorzystywanie w pobożności prostych ludzi tekstów używanych w liturgii Kościoła.

Akatyst jest doskonałym świadectwem wiary starożytnego Kościoła dotyczącym roli Dziewicy Maryi w dziele naszego odkupienia. Jej współudział jest niepowtarzalny: nikt z ludzi nie był w tak bliskich relacjach z Jezusem. Bóg Ojciec zechciał, aby Maryja była świadkiem Wcielenia Jego Boskiego Syna („Witaj, łono Boskiego wcielenia”, „Witaj, przez którą Stwórca dzieckiem się staje”). W pierwszej części Akatystu pochylamy się właśnie nad tajemnicą Wcielenia Słowa i pierwszych trudności, pierwszych prześladowań jakie przeżywa każdy wierzący, gdy przyjmuje Słowo Boże. Maryja uczy nas wiary, zaufania Bogu, to Ona jest pierwszą uczennicą Chrystusa („Witaj, prawzorze naszego zmartwychwstania”). W tekstach Akatystu spotykamy również bardzo sugestywnie przedstawionego św. Józefa, który również doświadcza ogromnych wahań, wręcz cierpienia, aby przyjąć prawdę o Wcieleniu Słowa. W drugiej części hymnu opisywane są nadprzyrodzone skutki przyjścia na świat naszego Zbawiciela i prośba skierowana do Maryi w modlitwie końcowej „nie ustawaj w modlitwie za nas”.

Teksty: